Cyberpediadoor Brain

Woordenboekaanval en mutatieregels

Hoe een aanvaller lijsten met wachtwoorden en hun varianten (hoofdletter, cijfer, @) test, en hoe u zich ertegen beschermt.

Op deze pagina
  1. 1In 30 seconden
  2. 2Waar gaat het over
  3. 3Directe vragen
  4. 4In de huid van de aanvaller
  5. 5Wat u op het scherm ziet
  6. 6Onder de motorkap
  7. 7Incidentanalyses
  8. 8Bronnen
  9. 9Dit artikel citeren

In 30 seconden

Waar het gebeurt
Op blootgestelde inlogpagina's (web, SSH, RDP, VPN) en offline, op gestolen wachtwoorddatabases in de vorm van hashes[3].
Wat de aanvaller wil
Uw wachtwoord terugvinden om in uw plaats in te loggen[4].
De reflex
Een lange wachtzin die voor elke dienst anders is (de CNIL noemt er een van minstens 7 woorden), bewaard in een wachtwoordbeheerder, met tweefactorauthenticatie overal waar die bestaat[2][4].
Als het al gebeurd is
Wijzig dat wachtwoord zodra u weet of vermoedt dat het gecompromitteerd is, evenals dat van de andere diensten waar u het had gebruikt[4][2].

Waar gaat het over

Om een brute-forceaanval te versnellen, kan een aanvaller beginnen met woorden uit het woordenboek en met nauwelijks gewijzigde wachtwoorden, omdat de meeste mensen die kiezen in plaats van een volledig willekeurig wachtwoord. OWASP rekent deze aanvallen tot de woordenboekaanvallen of de hybride brute-forceaanvallen[1].

Een wachtwoord dat ingewikkeld lijkt maar een gangbaar patroon volgt, hoort bij de geteste varianten. Uitgaande van het woord "kangourou" noemt de CNIL bijvoorbeeld "k4ng0urou", "kangourou01" en "KaNgOuRoU" onder de afleidingen die aanvallers maken en uitproberen[2].

Directe vragen

Wat is een woordenboekaanval?

De aanvaller bereidt vooraf waarden voor, stuurt ze naar een server en analyseert het antwoord. Om sneller te gaan, kan hij een woordenboekaanval gebruiken, met of zonder mutaties[5]. Het woordenboek bevat voor de hand liggende keuzes zoals "password123" en "qwerty", maar ook miljoenen wachtwoorden uit eerdere hacks[3].

Wat zijn mutatieregels?

Dat zijn de transformaties die op elk woord van de lijst worden toegepast: cijfers of speciale tekens toevoegen, of tekens vervangen volgens een vooraf bepaalde reeks. Proofpoint geeft het voorbeeld van "password", "password1", "password!" en "p@ssword"[3]. Het NCSC noemt het vervangen van de letter "o" door een nul als voorspelbare strategie[4].

Breed beschikbare tools steunen op woordenlijsten en op regelsets die wachtwoorden "slim" raden, aldus OWASP[1]. Volgens Proofpoint benut Hashcat de kracht van grafische kaarten en biedt het woordenboek-, combinatie-, masker- en hybride modi, terwijl John the Ripper veel soorten hashes ondersteunt[3].

Waarom valt een wachtwoord dat ingewikkeld lijkt snel?

Omdat de schijnbare complexiteit geen maat is voor toeval. Volgens de CNIL verkleint elke opbouwregel het aantal mogelijke keuzes, en beperkt het kiezen van een woord uit een taal de combinaties in de praktijk zeer sterk[2]. Het NCSC voegt eraan toe dat veel gebruikers, om aan een complexiteitseis te voldoen, voorspelbare patronen volgen die aanvallers kennen en gebruiken om hun aanvallen te optimaliseren[4]. Volgens Proofpoint valt een lang wachtwoord dat in gelekte databases voorkomt of een makkelijk te raden patroon volgt veel sneller dan een zuivere brute force zou doen geloven[3].

Volstaat een lange wachtzin?

Dat helpt veel. De CNIL stelt een minimum van 80 bits entropie voor een wachtwoord zonder aanvullende maatregel, waaraan bijvoorbeeld een wachtzin van minstens 7 woorden voldoet[2]. Het NCSC adviseert de techniek van "drie willekeurige woorden" om onthoudbare wachtzinnen te krijgen[4]. NIST vraagt minstens 15 tekens voor een wachtwoord dat alleen wordt gebruikt, en 8 als het enkel dient binnen een meervoudige authenticatie[6].

Moet men zijn wachtwoord regelmatig wijzigen?

Niet zonder reden. De CNIL heeft de verplichte vernieuwing voor gewone accounts laten vallen en behoudt die voor geprivilegieerde accounts. Ze merkt op dat de meerderheid van de gebruikers een licht gewijzigde versie van het oude wachtwoord hergebruikt, bijvoorbeeld door aan het eind een cijfer toe te voegen[2]. NIST verbiedt een periodieke wijziging op te leggen, maar legt een wijziging op als er bewijs van compromittering bestaat[6].

Wat kunnen een medewerker en zijn bedrijf doen?

Voor de medewerker:

  • een lange wachtzin kiezen in plaats van een "omgevormd" woord, en persoonlijke informatie zoals namen, data of sportteams vermijden[4];
  • een wachtwoord niet hergebruiken tussen werk en thuis, en een wachtwoordbeheerder met ingebouwde generator gebruiken[4];
  • tweefactorauthenticatie activeren: ook als een aanvaller het wachtwoord raadt, ontbreekt hem de tweede factor[3].

Voor het bedrijf:

  • te gangbare wachtwoorden weigeren met een weigerlijst, gepubliceerd of aangepast aan de organisatie[4];
  • het aantal pogingen beperken, door oplopende vertraging (de voorkeur van het NCSC) of door vergrendeling na 5 tot 10 pogingen[4];
  • tweefactorauthenticatie eisen voor belangrijke accounts en voor diensten die aan internet zijn blootgesteld[4].

In de huid van de aanvaller

Volgens MITRE ATT&CK gebruikt de aanvaller brute force wanneer hij de wachtwoorden niet kent of wanneer hij hashes heeft verkregen. Hij kan een dienst bevragen die de inloggegevens controleert, of offline werken op gegevens die al gestolen zijn[7]. Brute force komt op verschillende momenten van een inbraak voor, bijvoorbeeld tegen geldige accounts die zijn opgespoord na andere handelingen in het netwerk van het slachtoffer[7].

Wanneer hij hashes bezit, probeert hij het wachtwoord in klare tekst terug te vinden. MITRE preciseert dat dit kraken doorgaans gebeurt op systemen onder controle van de aanvaller, buiten het doelnetwerk, en dat het verkregen wachtwoord vervolgens dient om in te loggen op de bronnen van het account[8]. Proofpoint benadrukt dat hij zo accountvergrendelingen kan omzeilen zonder de organisatie te alarmeren, met gespecialiseerde apparatuur die miljarden combinaties per seconde kan testen[3].

Online kan hij raden aan de hand van een lijst met gangbare wachtwoorden, of hij nu rekening houdt met het complexiteitsbeleid van het doelwit of niet. MITRE acht deze weg riskant: hij kan veel mislukte aanmeldingen en vergrendelingen veroorzaken[9]. De diensten die hij als doelwit neemt, zijn beheerdiensten (SSH, RDP, LDAP, Kerberos), maar ook cloudtoepassingen en e-mail zoals Office 365[9]. MITRE noemt als voorbeeld de schadelijke software Pony, die een klein woordenboek met gangbare wachtwoorden heeft gebruikt tegen een lijst met lokale accounts, en Emotet, die een in de code vastgelegde wachtwoordlijst heeft gebruikt[9].

Wat u op het scherm ziet

Meestal niets. OWASP merkt op dat een accountvergrendeling niet werkt tegen een trage aanval, die maar enkele wachtwoorden per uur probeert[1].

Sommige tekenen kunnen zich voordoen:

  • een account dat zonder uitleg is vergrendeld, wat het NCSC rekent tot de signalen die in de gaten moeten worden gehouden[4];
  • een code voor tweefactorauthenticatie die u ontvangt zonder erom te hebben gevraagd: bij sommige methoden (sms of e-mail) ziet het NCSC daarin een waarschuwing voor compromittering en vraagt het dit te melden[4];
  • aan de kant van de verdedigers, een reeks mislukte aanmeldingen gevolgd door een geslaagde op hetzelfde account, of pogingen buiten werktijd[7][3].

Een snelle melding aan de IT-afdeling is wat het NCSC aanmoedigt[4]. Zonder tweefactorauthenticatie krijgt de aanvaller die het juiste wachtwoord vindt onmiddellijk alles waartoe het account toegang geeft[3].

Onder de motorkapIT-teams

Een mens typt enkele wachtwoorden per minuut, een computer kan er honderden of duizenden verwerken, en één enkele computer kan er duizenden per seconde testen[3]. Aanvallers gebruiken dat op grote schaal: OWASP beschrijft tools die elk verzoek via een lijst van proxyservers laten lopen, zodat elke poging van een ander adres lijkt te komen. Met 1.000 proxyservers kan een aanvaller 2.000 of 3.000 wachtwoorden proberen zonder geblokkeerd te worden[1].

Accountvergrendeling heeft dus beperkingen. OWASP somt er meerdere op: een aanvaller kan legitieme accounts massaal vergrendelen (denial-of-service), hij kan één wachtwoord uitproberen op een grote lijst inloggegevens, en beheerdersaccounts ontsnappen er vaak aan[1]. Het NCSC geeft de voorkeur aan oplopende vertraging, die het aantal pogingen beperkt en de gebruiker toch meerdere kansen laat[4].

Wat de opslag betreft, eist NIST dat wachtwoorden worden gesalt en gehasht met een geschikt schema, waarvan de kosten elke poging duurder maken voor wie het bestand heeft gestolen[6]. De CNIL noemt scrypt en Argon2[2]. Het salt maakt het gebruik van vooraf berekende tabellen (rainbow tables) moeilijker[3].

Ten slotte vraagt NIST elk nieuw wachtwoord te vergelijken met een lijst van gangbare, verwachte of gecompromitteerde waarden: wachtwoorden uit lekken, woorden uit het woordenboek, woorden die met de context verband houden, zoals de naam van de dienst of van de gebruiker. Het wachtwoord moet in zijn geheel worden vergeleken, en de gebruiker moet worden begeleid zodat hij het niet laat bij een triviale wijziging van een geweigerd woord[6].

IncidentanalysesEchte gevallen

Mei 2021: een inactief account geraden, een ngo geïnfiltreerd

Volgens het advies AA22-074A van de FBI en de CISA hebben Russische actoren die door een staat worden gesteund al in mei 2021 toegang gekregen tot het netwerk van een niet-gouvernementele organisatie[10]. Ze hebben de inloggegevens verkregen via een brute-forceaanval op het wachtwoord van een account dat een eenvoudig en voorspelbaar wachtwoord had[10].

Dat account was na lange inactiviteit uitgeschreven van de dienst voor tweefactorauthenticatie Duo, maar was niet uitgeschakeld in Active Directory. Omdat de standaardconfiguratie van Duo toestaat een nieuw apparaat in te schrijven voor een slapend account, hebben de aanvallers hun apparaat geregistreerd, aan de authenticatievoorwaarden voldaan en toegang tot het netwerk gekregen[10].

Vervolgens hebben ze de kwetsbaarheid "PrintNightmare" (CVE-2021-34527) misbruikt om beheerdersrechten te krijgen, en daarna een bestand van de domeincontroller gewijzigd zodat de aanroepen voor tweefactorauthenticatie naar de lokale machine werden omgeleid. Omdat het standaardbeleid van Duo voor Windows is door te laten als de server onbereikbaar is, was de tweefactorauthenticatie feitelijk uitgeschakeld[10]. Ze zijn verbonden met het VPN, hebben RDP-sessies geopend op de domeincontrollers en daarna de cloudopslag en de e-mail van het slachtoffer bereikt[10].

Het advies, gepubliceerd op 15 maart 2022 en herzien op 2 mei 2022, beveelt onder meer aan tweefactorauthenticatie zonder uitzondering aan iedereen op te leggen door de risico's van doorlaten bij standaardinstelling en van herinschrijving te controleren, inactieve accounts uniform uit te schakelen in Active Directory en in de systemen voor tweefactorauthenticatie, vertragingen en vergrendelingen in te voeren na herhaalde mislukkingen, en sterke en unieke wachtwoorden te eisen[10].

Bronnen

  1. OWASP, “Blocking Brute Force Attacks”. https://community.owasp.org/controls/Blocking_Brute_Force_Attacks (geraadpleegd op 14 november 2026)
  2. CNIL, “Mots de passe : recommandations pour maîtriser sa sécurité”, 14 oktober 2022. https://www.cnil.fr/fr/mots-de-passe-recommandations-pour-maitriser-sa-securite (geraadpleegd op 14 november 2026)
  3. Proofpoint, “What Is a Brute-Force Attack?”. https://www.proofpoint.com/us/threat-reference/brute-force-attack (geraadpleegd op 14 november 2026)
  4. NCSC (Royaume-Uni), “Password policy: updating your approach”. https://www.ncsc.gov.uk/collection/passwords/updating-your-approach (geraadpleegd op 14 november 2026)
  5. OWASP, “Brute Force Attack”. https://community.owasp.org/attacks/Brute_force_attack (geraadpleegd op 14 november 2026)
  6. NIST, “NIST Special Publication 800-63B”. https://pages.nist.gov/800-63-4/sp800-63b.html (geraadpleegd op 14 november 2026)
  7. MITRE ATT&CK, “Brute Force, Technique T1110 - Enterprise | MITRE ATT&CK®”. https://attack.mitre.org/techniques/T1110/ (geraadpleegd op 14 november 2026)
  8. MITRE ATT&CK, “Brute Force: Password Cracking, Sub-technique T1110.002 - Enterprise | MITRE ATT&CK®”. https://attack.mitre.org/techniques/T1110/002/ (geraadpleegd op 14 november 2026)
  9. MITRE ATT&CK, “Brute Force: Password Guessing, Sub-technique T1110.001 - Enterprise | MITRE ATT&CK®”. https://attack.mitre.org/techniques/T1110/001/ (geraadpleegd op 14 november 2026)
  10. CISA, “Russian State-Sponsored Cyber Actors Gain Network Access by Exploiting Default Multifactor Authentication Protocols and “PrintNightmare” Vulnerability”, 15 maart 2022. https://www.cisa.gov/news-events/cybersecurity-advisories/aa22-074a (geraadpleegd op 14 november 2026)