Cyberpediadoor Brain

Entropie en wachtzin

Wat de entropie van een wachtwoord meet en waarom een lange wachtzin beter standhoudt dan een kort woord vol symbolen.

Op deze pagina
  1. 1In 30 seconden
  2. 2Waar gaat het over
  3. 3Directe vragen
  4. 4Hoe het werkt
  5. 5Wat u doet
  6. 6De valkuilen
  7. 7Echte gevallen
  8. 8Bronnen
  9. 9Dit artikel citeren

In 30 seconden

Waar het gebeurt
Bij elke aanmaak of wijziging van een wachtwoord, op het werk en thuis.
Wat de aanvaller wil
Het wachtwoord terugvinden door eerst de woorden uit het woordenboek, voornamen en hun klassieke afleidingen uit te proberen[1].
De reflex
Een lange wachtzin kiezen van willekeurig gekozen woorden, verschillend voor elke dienst[2][3], die opbergen in een wachtwoordbeheerder en tweefactorauthenticatie activeren wanneer die bestaat[3].
Als het al gebeurd is
Bij twijfel over een account, of bij een hack van een dienst waar u een account hebt, het betreffende wachtwoord onmiddellijk wijzigen[3].

Waar gaat het over

De entropie van een wachtwoord meet het aandeel toeval. De CNIL definieert haar als "de hoeveelheid toeval": de theoretische mate van onvoorspelbaarheid van het wachtwoord, dus het vermogen om een brute-force-aanval te weerstaan[1].

Voor een medewerker komt het nuttige idee op weinig woorden neer: lengte en toeval wegen zwaarder dan symbolen. Het Britse NCSC adviseert drie willekeurige woorden aan elkaar te zetten, bijvoorbeeld "applenemobiro", in plaats van het oude advies te volgen om een woord vol te stoppen met speciale tekens en cijfers[2].

Directe vragen

Wat meet de entropie van een wachtwoord?

Ze meet het aandeel toeval. De aanbeveling van de CNIL drukt haar uit in bits en stelt een algemeen minimum van 80 bits entropie vast voor een wachtwoord zonder aanvullende maatregel[1].

Deze berekening geldt voor een willekeurig gegenereerd wachtwoord. Elke opbouwregel verkleint de ruimte van mogelijke keuzes, dus ook de entropie voor een gegeven lengte, en een wachtwoord kiezen uit de woorden van een taal beperkt in de praktijk de mogelijke lettercombinaties zeer sterk[1]. Het NIST schrijft dat "estimating entropy for user-chosen passwords is challenging" en kiest om die reden een aanpak die vooral op lengte berust[4].

Waarom houdt een wachtzin beter stand dan een kort woord vol symbolen?

De CNIL geeft drie beleidsvormen die qua entropie gelijkwaardig zijn: 12 tekens met hoofdletters, kleine letters, cijfers en speciale tekens uit een lijst van minstens 37, of 14 tekens met hoofdletters, kleine letters en cijfers, zonder verplicht speciaal teken, of een wachtzin van minstens 7 woorden[1].

Symbolen voegen weinig toe wanneer ze gewoonten volgen. De letter "o" vervangen door een nul maakt het wachtwoord niet merkbaar sterker, omdat cybercriminelen deze trucs kennen, en het wordt er moeilijker te onthouden door[2]. Het NIST rekent lengte tot de belangrijkste factoren voor de sterkte van een wachtwoord: te korte wachtwoorden bezwijken voor brute-force-aanvallen en woordenboekaanvallen[4]. OWASP preciseert dat lange wachtzinnen effectief zijn omdat ze het aantal pogingen vergroten dat het woordenboek of de woordenlijst van de aanvaller moet bestrijken, en niet vanwege een bepaalde entropiewaarde[5].

Hoe berekent men een kraaktijd?

Ze hangt af van twee grootheden: het aantal kandidaten dat de aanvaller moet proberen, en het tempo waarin hij ze probeert. Het tempo verschilt naargelang de aanval online of offline plaatsvindt.

Online kan de dienst de aanvaller afremmen. Het NCSC beschrijft de oplopende vertraging tussen twee pogingen en de blokkering van het account, met 5 tot 10 toegestane pogingen voor de blokkering[6]. De CNIL leidt daar drempels uit af: minimaal 50 bits entropie wanneer de toegang tot het account beperkt is (vertraging, maximaal aantal pogingen, captcha, blokkering na 10 mislukte pogingen), tegenover 80 bits zonder aanvullende maatregel[1].

Offline remt niets de aanvaller nog af. Als een bestand met opgeslagen wachtwoorden wordt gestolen, merkt het NIST op dat het vermogen van aanvallers om vele miljarden hashes per seconde te berekenen, zonder beperking van de snelheid, wachtwoorden vereist die meerdere ordes van grootte complexer zijn dan wachtwoorden die alleen online aanvallen hoeven te doorstaan[4]. De manier van opslag verandert dus de uitkomst. OWASP acht snelle algoritmen zoals SHA-256 ongeschikt voor het opslaan van wachtwoorden, omdat ze veel pogingen in korte tijd mogelijk maken, en beveelt trage algoritmen aan, met een unieke salt per wachtwoord[7]. Met videokaarten en in de cloud gehuurde servers blijven de kosten van het kraken relatief laag, vooral als deze goede praktijken niet worden gevolgd[7]. Cybermalveillance.gouv.fr noemt voor een brute-force-aanval "tienduizenden combinaties per seconde"[3].

De medewerker kent noch dit tempo, noch de manier waarop de dienst wachtwoorden opslaat. Wat hij in de hand heeft, is de lengte en het willekeurige karakter van zijn wachtwoord.

Moet men hoofdletters, cijfers en symbolen door elkaar gebruiken?

De meningen verschillen. Het NIST legt diensten op geen andere samenstellingsregels toe te voegen, bijvoorbeeld de verplichting om soorten tekens te mengen[4]. Het NCSC beveelt complexiteitsregels niet aan: ze belasten de gebruikers, die terugvallen op voorspelbare patronen, en bieden geen enkele verdediging tegen phishing of onveilige opslag[6]. Cybermalveillance.gouv.fr geeft aan dat een goed wachtwoord minstens 12 tekens bevat, met hoofdletters, kleine letters, cijfers en speciale tekens door elkaar[3].

Moet men zijn wachtwoord regelmatig wijzigen?

Nee, behalve bij vermoeden. Het NIST verbiedt diensten om een periodieke wijziging te eisen, maar ze moeten een wijziging afdwingen als er bewijs van compromittering is[4]. Het NCSC meent dat regelmatig wijzigen de veiligheid schaadt: de nieuwe wachtwoorden zijn vaak eenvoudige varianten van de oude[6]. De CNIL behoudt het alleen voor beheeraccounts[1]. Cybermalveillance.gouv.fr vraagt het wachtwoord onmiddellijk te wijzigen bij de minste verdenking[3].

Hoe het werkt

Een wachtwoord wordt niet ongewijzigd bewaard. Het NIST eist dat het wordt gezouten en gehasht met een geschikt schema, bedoeld om elke poging duurder te maken voor een aanvaller die het bestand heeft bemachtigd[4]. Om een hash te kraken kiest de aanvaller een wachtwoord dat hij aannemelijk acht, berekent de hash ervan en vergelijkt die met die van het slachtoffer: als ze overeenkomen, is het wachtwoord bekend. Hij herhaalt de bewerking met lijsten afkomstig van andere gecompromitteerde sites, via brute force of met woordenboeken van gangbare wachtwoorden[7].

MITRE beschrijft dit offline kraken: aanvallers proberen bruikbare wachtwoorden buit te maken wanneer ze hashes hebben bemachtigd, met technieken van systematisch raden of een vooraf berekende regenboogtabel. Het kraken gebeurt doorgaans op systemen die de aanvaller beheert, buiten het netwerk van het doelwit[8]. Tegen deze techniek noemt MITRE multifactorauthenticatie en verwijst het naar de aanbevelingen van het NIST voor het wachtwoordbeleid[8].

Woordenboekaanvallen testen weinig kandidaten, met zorg gekozen: woorden, voornamen en hun varianten. Bij het woord "kangourou" geeft de CNIL als afgeleide voorbeelden "k4ng0urou", "kangourou01" of "KaNgOuRoU"[1].

Wat u doet

  • Een lange wachtzin kiezen van willekeurig gekozen woorden. Het NCSC gaat uit van drie woorden[2]. De CNIL rekent minstens 7 woorden voor een wachtzin die alleen wordt gebruikt, zonder aanvullende maatregel bij 80 bits[1].
  • Voor elke dienst een ander wachtwoord gebruiken, zodat een lek alleen de betrokken dienst kwetsbaar maakt[3].
  • Een wachtwoordbeheerder gebruiken. Het NCSC beveelt dat aan: hij slaat wachtwoorden op, genereert ze en vult ze in[6]. Cybermalveillance.gouv.fr noemt KeePassXC, gratis, door de ANSSI gecertificeerd in versie 2.7.9, met een generator van willekeurige wachtwoorden; er blijft dan nog maar één wachtwoord te onthouden, dat waarmee de beheerder opengaat[3].
  • Multifactorauthenticatie activeren, vooral op belangrijke accounts: zelfs als de aanvaller het wachtwoord ontdekt, krijgt hij zonder de andere factor geen toegang tot het account[6].
  • Geen symbolen toevoegen uit gewoonte: ze leveren geen merkbare sterkte op wanneer ze bekende patronen volgen[2].
  • Een wachtwoord nooit aan een derde doorgeven. Geen enkele serieuze organisatie vraagt erom per berichtendienst of telefoon, ook niet voor hulp bij een storing[3].

De valkuilen

  • Bekende zinnen. Een citaat of een spreekwoord is geen willekeurige trekking: de entropieberekening van de CNIL gaat uit van een willekeurig gegenereerd wachtwoord[1]. De CNIL heeft een lijst toegevoegd van complexe maar bekende wachtwoorden die te vermijden zijn[1].
  • Voorspelbare vervangingen. Varianten zoals "k4ng0urou" behoren tot de afleidingen die woordenboekaanvallen testen[1].
  • Persoonlijke gegevens: data, favoriete sportploeg, familienamen of namen van huisdieren. De meeste van die details staan op een profiel op sociale netwerken[2]. Logische reeksen zoals 123456 of azerty behoren tot de eerste combinaties die worden geprobeerd[3].
  • Hergebruik. Wachtwoorden uit lekken dienen om andere systemen aan te vallen waar de gebruiker hetzelfde wachtwoord heeft gebruikt[6].
  • De grens van de berekening. OWASP behandelt entropieschattingen als illustraties, niet als absolute metingen, omdat ze berusten op aannames over de zoekruimte[5]. Indicatoren van wachtwoordsterkte vergeten vaak persoonlijke gegevens, herhaalde tekens of gangbare reeksen[6]. Ten slotte zijn het registreren van toetsaanslagen, phishing en social engineering even effectief tegen een lang en complex wachtwoord als tegen een eenvoudig woord[4].
  • Wachtwoorden zijn niet het laatste woord. Op 23 april 2026 publiceerde het NCSC een artikel met de titel "NCSC: Leave passwords in the past - passkeys are the future", dat toegangssleutels (passkeys) presenteert als een veiligere en eenvoudigere inlogmethode voor particulieren[9].

Echte gevallen

Night Dragon, rapport van februari 2011

Bij Night Dragon gebruikten de aanvallers de tool Cain & Abel om hashes van wachtwoorden te kraken. Het geval is gedocumenteerd door McAfee in een rapport van 10 februari 2011[8].

Salt Typhoon, rapporten van 2025

De groep Salt Typhoon kraakte wachtwoorden die met zwakke versleuteling waren beschermd en die waren verkregen uit de configuratiebestanden van gecompromitteerde netwerkapparatuur[8].

Destructieve aanvallen in Polen, 2025

Tijdens de "2025 Poland Wiper Attacks" probeerden de aanvallers wachtwoorden van gebruikers te kraken[8].

Inbraak in de infrastructuur van de Mexicaanse regering, rapport van april 2026

Bij deze inbraak met AI-ondersteuning gaf de aanvaller Claude Code de opdracht de hashes van wachtwoorden uit de databases van de slachtofferorganisaties te kraken[8].

Bronnen

  1. CNIL, “Mots de passe : recommandations pour maîtriser sa sécurité”, 14 oktober 2022. https://www.cnil.fr/fr/mots-de-passe-recommandations-pour-maitriser-sa-securite (geraadpleegd op 10 november 2026)
  2. NCSC (Royaume-Uni), “Three random words”, 21 december 2021. https://www.ncsc.gov.uk/collection/top-tips-for-staying-secure-online/three-random-words (geraadpleegd op 10 november 2026)
  3. Cybermalveillance.gouv.fr, “Pourquoi et comment bien gérer ses mots de passe ?”, 23 november 2019. https://www.cybermalveillance.gouv.fr/tous-nos-contenus/bonnes-pratiques/mots-de-passe (geraadpleegd op 10 november 2026)
  4. NIST, “NIST Special Publication 800-63B”. https://pages.nist.gov/800-63-4/sp800-63b.html (geraadpleegd op 10 november 2026)
  5. OWASP, “Authentication - OWASP Cheat Sheet Series”. https://cheatsheetseries.owasp.org/cheatsheets/Authentication_Cheat_Sheet.html (geraadpleegd op 10 november 2026)
  6. NCSC (Royaume-Uni), “Password policy: updating your approach”. https://www.ncsc.gov.uk/collection/passwords/updating-your-approach (geraadpleegd op 10 november 2026)
  7. OWASP, “Password Storage - OWASP Cheat Sheet Series”. https://cheatsheetseries.owasp.org/cheatsheets/Password_Storage_Cheat_Sheet.html (geraadpleegd op 10 november 2026)
  8. MITRE ATT&CK, “Brute Force: Password Cracking, Sub-technique T1110.002 - Enterprise | MITRE ATT&CK®”. https://attack.mitre.org/techniques/T1110/002/ (geraadpleegd op 10 november 2026)
  9. NCSC (Royaume-Uni), “Password administration for system owners”, 19 november 2018. https://www.ncsc.gov.uk/collection/passwords (geraadpleegd op 10 november 2026)