Sessiecookies en sessiediefstal
Een sessiecookie houdt iemand ingelogd. Wie het steelt, komt zonder wachtwoord in het account. Zo gaat dat en wat u kunt doen.
Op deze pagina
In 30 seconden
- Waar het gebeurt
- Op een nep-inlogsite die de echte pagina doorgeeft, of via kwaadaardige software die op de computer is geïnstalleerd[2][4].
- Wat de aanvaller wil
- Uw geopende sessie gebruiken om toegang te krijgen tot gevoelige informatie, uw mail te lezen of te handelen met de rechten van uw account[3].
Waar gaat het over
Een sessiecookie is het kleine bestand dat een website aan uw browser geeft nadat u bent ingelogd. De browser stuurt het bij elk verzoek terug. Volgens OWASP[1] wordt de sessie-identificatie bij elk HTTP-verzoek verstuurd, en zijn cookies een van de meest gebruikte mechanismen om haar uit te wisselen. Websites en diensten gebruiken het vaak als authenticatietoken zodra de gebruiker is geïdentificeerd[2].
Dat cookie stelen komt neer op de sessie stelen. Volgens MITRE ATT&CK[2] kan een aanvaller die het in handen krijgt, een webtoepassing of een dienst gebruiken als een geauthenticeerde gebruiker, zonder inloggegevens nodig te hebben.
Directe vragen
Wat is een sessiecookie?
HTTP behandelt elk verzoek onafhankelijk van de andere. Om de gebruiker van pagina naar pagina terug te vinden, geeft de toepassing hem een sessie-identificatie, een naam=waarde-paar, dat bij elk verzoek wordt uitgewisseld[1]. Volgens Microsoft[4] opent elke moderne webdienst na de authenticatie een sessie, zodat de gebruiker zich niet bij elke nieuwe pagina opnieuw hoeft te authenticeren. Die sessie verloopt via een cookie, dat aan de server bewijst dat de gebruiker is geauthenticeerd[4].
Waarom kan iemand met een gestolen cookie zonder wachtwoord binnenkomen?
Omdat het cookie de authenticatie vervangt. Volgens MITRE ATT&CK[3] importeert de aanvaller het cookie in een browser waarover hij de controle heeft en kan hij de site dan gebruiken als de gebruiker, zolang het sessiecookie actief is. Daarna kan hij toegang krijgen tot gevoelige informatie, e-mails lezen of de handelingen uitvoeren die het account van het slachtoffer mag uitvoeren[3].
Beschermt tweefactorauthenticatie dan niet?
Een klassieke tweefactorauthenticatie volstaat niet tegen deze diefstal: sessiecookies kunnen dienen om sommige protocollen voor multifactorauthenticatie te omzeilen[2], aangezien de sessie al geauthenticeerd is[3]. Microsoft[4] schrijft dat dit geen kwetsbaarheid van multifactorauthenticatie is: omdat relaisphishing het sessiecookie steelt, is de aanvaller geauthenticeerd in de plaats van de gebruiker, ongeacht de inlogmethode. Het voegt eraan toe dat multifactorauthenticatie zeer doeltreffend blijft tegen een breed scala aan bedreigingen[4]. Een phishingbestendige methode, bijvoorbeeld FIDO v2.0[4], verandert de situatie: volgens MITRE ATT&CK[2] voorkomt een fysiek token dat het inlogdomein in zijn protocol verwerkt, cookiediefstal via proxymethoden.
Waar worden cookies gestolen?
Cookies kunnen zich op de schijf, in het geheugen van de browser en in het netwerkverkeer bevinden[2]. MITRE ATT&CK[2] noemt kwaadaardige software die de cookies van browsers als doelwit neemt, het injecteren van kwaadaardig JavaScript in sites, en slachtoffers die ertoe worden gebracht zelf JavaScript in hun browser uit te voeren.
Hoe lang blijft een gestolen cookie bruikbaar?
MITRE ATT&CK[2] geeft aan dat cookies vaak lang geldig blijven, ook wanneer de toepassing niet wordt gebruikt. OWASP[1] vindt het verplicht om voor elke sessie een vervaltermijn vast te stellen. Een absolute termijn beperkt de tijd waarin de aanvaller zich voor het slachtoffer kan uitgeven[1]. Voor een toepassing die een hele kantoordag wordt gebruikt, noemt OWASP een bereik van 4 tot 8 uur[1].
Hoe het werkt
De diefstal verloopt langs meerdere wegen. Bij relaisphishing (AiTM, voor adversary-in-the-middle) plaatst de aanvaller een server tussen de gebruiker en de site die hij wil nabootsen. De server stuurt de HTTP-pakketten in beide richtingen door, zodat de nepsite er visueel identiek uitziet als de echte, en het adres het enige zichtbare verschil is[4]. Deze stap kan worden geautomatiseerd met opensourcekits, waaronder Evilginx2, Modlishka en Muraena[4]. MITRE ATT&CK noemt Evilginx2 en Muraena ook als tools die sessiecookies buitmaken via een kwaadaardige proxy[2].
De site kan zijn cookie beschermen met attributen. OWASP[1] beschrijft er voor sessies met name drie.
- Secure: de browser verstuurt het cookie alleen via een versleutelde HTTPS-verbinding, wat voorkomt dat de identificatie bij een man-in-the-middle-aanval uit het verkeer wordt opgevangen[1]. Een site dwingen om alleen HTTPS te gebruiken volstaat niet als dit attribuut niet is ingesteld: de browser kan worden misleid om de identificatie onversleuteld te versturen[1].
- HttpOnly: scripts hebben via het object document.cookie geen toegang tot het cookie, wat diefstal via een XSS-kwetsbaarheid voorkomt[1]. Het attribuut beschermt alleen de vertrouwelijkheid van het cookie. Wanneer een XSS-aanval wordt gecombineerd met een CSRF-aanval, bevatten de verzoeken aan de toepassing toch het sessiecookie[1].
- SameSite: het bepaalt of de browser het cookie meestuurt met verzoeken die van een andere site komen. Bij Strict worden die verzoeken uitgesloten. Bij Lax zijn navigaties op het hoogste niveau die veilige HTTP-methoden gebruiken, toegestaan[1]. OWASP presenteert het als diepteverdediging tegen CSRF, niet als vervanging van het CSRF-token[1].
Deze instellingen hangen af van de site, niet van de medewerker. OWASP[1] preciseert ook dat het verwijderen van een cookie niet volstaat om een gestolen kopie ongeldig te maken: de server moet de sessie sluiten bij het verstrijken van de termijn of bij het uitloggen.
Aan de kant van de organisatie beschrijft Microsoft Token Protection, een sessiecontrole van voorwaardelijke toegang die aanvallen waarbij tokens opnieuw worden afgespeeld wil verminderen, door alleen sessietokens te accepteren die aan het apparaat gebonden zijn[5]. Het hoofdtoken dat aan een geregistreerd apparaat wordt uitgegeven, is er cryptografisch aan gebonden: gestolen kan het niet vanaf een ander apparaat worden gebruikt[5]. Voor toepassingen in de browser is de ondersteuning een preview en beperkt tot sommige webtoepassingen die toegang hebben tot Azure Resource Manager[5]. Microsoft[4] voegt eraan toe dat beleidsregels voor voorwaardelijke toegang worden beoordeeld telkens wanneer een aanvaller een gestolen cookie probeert te gebruiken.
Wat u doet
- Sluit uw sessie af met de uitlogknop wanneer u klaar bent. OWASP[1] geeft aan dat een site deze knop moet bieden, zichtbaar en bereikbaar vanaf elke pagina, zodat de gebruiker zijn sessie op elk moment kan sluiten.
- Reken niet op het sluiten van de browser. Volgens OWASP[1] kunnen browsers die sessies herstellen, sessiecookies bewaren nadat ze zijn gesloten.
- Bekijk het adres voordat u inloggegevens invoert. MITRE ATT&CK[2] beveelt aan gebruikers te leren phishingpogingen te herkennen waarbij om inloggegevens wordt gevraagd op een site waarvan het domein niet overeenkomt met de beoogde toepassing.
- Kopieer geen code in uw browser en sleep geen onbekende bladwijzer naar de bladwijzerbalk. MITRE ATT&CK[2] raadt aan geen onbetrouwbaar JavaScript uit te voeren, bijvoorbeeld via kopiëren en plakken of via het slepen van bladwijzers.
- Als uw organisatie u een fysieke sleutel geeft (YubiKey of FIDO-sleutel), gebruik die dan. Volgens MITRE ATT&CK[2] voorkomt een fysiek token dat het inlogdomein in zijn protocol verwerkt, cookiediefstal via proxymethoden. Microsoft[4] spreekt van phishingbestendige multifactorauthenticatie met FIDO v2.0 en authenticatie via certificaat.
- Als er een goedkeuringsverzoek voor een aanmelding verschijnt die u niet hebt gestart, weiger het dan en meld het als verdachte activiteit, als deze functie bij u is ingeschakeld. Microsoft[6] merkt op dat zo'n verzoek kan wijzen op gecompromitteerde inloggegevens, en dat de detectie "User reported suspicious activity" alleen werkt als de meldfunctie is ingeschakeld.
De valkuilen
- Een normale pagina na het inloggen bewijst niets. In de hieronder beschreven campagne van 2022 werd de gebruiker na het invoeren van zijn inloggegevens doorgestuurd naar de echte pagina office.com, terwijl de aanvaller ze onderschepte[4].
- De nepsite ziet eruit als de echte. Als de organisatie haar huisstijl in Azure Active Directory had ingesteld, nam de phishingpagina dezelfde elementen over[4].
- Het cookie kan geldig blijven zonder dat u het gebruikt[2].
- Uw eigen cookies wissen maakt een gestolen kopie niet ongeldig[1].
- Controles die aan het IP-adres of aan de browser gekoppeld zijn, zijn niet onfeilbaar. OWASP[1] merkt op dat een bekwame aanvaller ze kan omzeilen, bijvoorbeeld door hetzelfde netwerk als het slachtoffer te delen of zijn User-Agent aan te passen.
Praktijkgevallen
Juli 2022: een relaisphishingcampagne tegen Office 365
Op 12 juli 2022 beschreef Microsoft Threat Intelligence een grootschalige phishingcampagne die gebruikmaakte van AiTM-sites[4]. Volgens zijn gegevens heeft de campagne sinds september 2021 geprobeerd meer dan 10.000 organisaties als doelwit te nemen[4]. De iteraties namen gebruikers van Office 365 als doelwit door de online authenticatiepagina van Office na te bootsen en maakten gebruik van de kit Evilginx2[4].
In een van de waargenomen golven bevatte de e-mail een HTML-bijlage en kondigde een voicemailbericht aan[4]. De getoonde downloadbalk was vast ingecodeerd: er werd geen MP3-bestand gedownload[4]. De pagina leidde door naar een tussensite die controleerde waar het bezoek vandaan kwam, waarna de phishingpagina het e-mailadres van het slachtoffer vooraf invulde[4]. Die site gaf de inlogpagina van Azure Active Directory van de organisatie door[4].
Zodra de gebruiker was geauthenticeerd, gebruikte de aanvaller het gestolen cookie om in te loggen op Outlook online[4]. Microsoft heeft vastgesteld dat er slechts vijf minuten kon verstrijken tussen de diefstal van de inloggegevens en de sessie en het begin van de betalingsfraude[4]. In meerdere gevallen droegen de cookies een vermelding van multifactorauthenticatie: de aanvaller kreeg toegang tot het account, ook als de organisatie hiervoor een beleid had[4].
In de dagen daarna bekeek de aanvaller financiële e-mails en bijlagen, zocht hij gesprekken waarin betalingsfraude mogelijk was, en verwijderde hij de eerste phishingmail uit het postvak IN om zijn sporen uit te wissen[4]. Hij maakte ook een regel voor het postvak IN die e-mails van het domein van het doelwit van de fraude naar de map Archive verplaatste en als gelezen markeerde[4]. Daarna reageerde hij op gesprekken over betalingen en facturen en verwijderde zijn antwoorden uit de verzonden items en de verwijderde items[4]. Volgens Microsoft heeft de aanvaller soms enkele dagen berichten uitgewisseld met het doelwit, en één keer meerdere pogingen tegelijk uitgevoerd vanuit hetzelfde postvak[4].
Microsoft geeft aan dat de aanvallers meerdere proxy's of VPN's gebruikten in verschillende landen, wat waarschuwingen voor onmogelijk reizen kon activeren[4]. Om multifactorauthenticatie te versterken noemt Microsoft oplossingen die compatibel zijn met FIDO v2.0 en authenticatie via certificaat[4].
Bronnen
- OWASP, “Session Management Cheat Sheet”. https://cheatsheetseries.owasp.org/cheatsheets/Session_Management_Cheat_Sheet.html (geraadpleegd op 14 november 2026)
- MITRE ATT&CK, “Steal Web Session Cookie”. https://attack.mitre.org/techniques/T1539/ (geraadpleegd op 14 november 2026)
- MITRE ATT&CK, “Use Alternate Authentication Material: Web Session Cookie”. https://attack.mitre.org/techniques/T1550/004/ (geraadpleegd op 14 november 2026)
- Microsoft, “From cookie theft to BEC: Attackers use AiTM phishing sites as entry point to further financial fraud”, 12 juli 2022. https://www.microsoft.com/en-us/security/blog/2022/07/12/from-cookie-theft-to-bec-attackers-use-aitm-phishing-sites-as-entry-point-to-further-financial-fraud/ (geraadpleegd op 14 november 2026)
- Microsoft, “Token Protection in Microsoft Entra Conditional Access”. https://learn.microsoft.com/en-us/entra/identity/conditional-access/concept-token-protection (geraadpleegd op 14 november 2026)
- Microsoft, “What are risk detections?”. https://learn.microsoft.com/en-us/entra/id-protection/concept-identity-protection-risks (geraadpleegd op 14 november 2026)
Dit artikel citeren
Brain, “Sessiecookies en sessiediefstal”, Cyberpedia, 2026. https:/
BibTeX
@misc{brain_cp196_nl_2026,
author = {Brain},
title = {Sessiecookies en sessiediefstal},
year = {2026},
howpublished = {Cyberpedia},
url = {https://startbrain.io/cyberpedia/nl/articles/sessiecookies-sessiediefstal/},
note = {CC BY 4.0}
}