Pana/Pani prawa wobec decyzji podjętej przez AI
Co przewiduje RODO, gdy decyzja o Panu/Pani opiera się na zautomatyzowanym przetwarzaniu: wyjątki, informacja, interwencja człowieka, środki prawne.
Na tej stronie
W 30 sekund
- Gdzie to się zdarza
- CNIL wymienia takie dziedziny jak zdrowie, edukacja, ubezpieczenia, ochrona socjalna i zwalczanie oszustw[2], a analizuje też narzędzia do automatycznego klasyfikowania zgłoszeń kandydatów[3].
- Co mówi prawo
- Co do zasady nikt nie musi poddawać się decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, która wywołuje skutki prawne lub istotne, z wyjątkiem trzech przypadków przewidzianych w art. 22[1].
- Odruch
- Poprosić o interwencję człowieka, w szczególności w celu uzyskania ponownego rozpatrzenia swojej sytuacji, przedstawić swoje stanowisko i zakwestionować decyzję[2].
- Jeśli już to zrobiono
- Organizacja informuje osobę o działaniach podjętych w związku z jej wnioskiem w terminie jednego miesiąca, z możliwością przedłużenia o dwa miesiące, zależnie od złożoności i liczby wniosków[1].
O co chodzi
RODO przyznaje każdej osobie prawo do tego, by nie podlegała decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu, jeżeli decyzja ta wywołuje wobec niej skutki prawne lub w podobny sposób istotnie na nią wpływa (art. 22)[1]. Prawo to ma wyjątki, a towarzyszą mu gwarancje[2].
Ten artykuł przedstawia, co mówią RODO, CNIL i art. 86 AI Act, z myślą o pracowniku, którego sprawa dotyczy (na przykład selekcja zgłoszeń kandydatów), lub który otrzymałby wniosek klienta albo współpracownika. Nie zastępuje porady prawnej.
Pytania wprost
Czym jest decyzja w pełni zautomatyzowana?
Według CNIL jest to decyzja podjęta wobec osoby przez algorytmy stosowane do jej danych osobowych, bez udziału jakiegokolwiek człowieka w tym procesie[2]. Art. 22 dotyczy decyzji, które wywołują skutki prawne lub w istotny sposób wpływają na osobę[2].
Skutek prawny dotyka praw i wolności osoby, na przykład pozbawienia jej świadczenia socjalnego lub praw wynikających z umowy[2]. Skutek istotny może istnieć bez skutku prawnego: CNIL podaje decyzję, która ma konsekwencje dla sytuacji finansowej danej osoby lub która prowadzi do wyższych cen[2].
Profilowanie to pojęcie pokrewne, ale odrębne: jest to przetwarzanie, które wykorzystuje dane osoby do analizy i przewidywania jej zachowania. Decyzja zautomatyzowana może obyć się bez profilowania, jak automatyczne mandaty za wykroczenia drogowe[2].
Czy decyzja w pełni zautomatyzowana jest zawsze zakazana?
Nie. Ust. 1 art. 22 nie ma zastosowania, gdy decyzja jest niezbędna do zawarcia lub wykonania umowy między osobą a administratorem, jest dozwolona prawem Unii lub państwa członkowskiego, które przewiduje odpowiednie środki ochrony, albo opiera się na wyraźnej zgodzie osoby[1].
W przypadkach umowy i zgody administrator stosuje odpowiednie środki, co najmniej prawo do uzyskania interwencji człowieka, wyrażenia własnego stanowiska i zakwestionowania decyzji[1]. Takie decyzje nie mogą opierać się na szczególnych kategoriach danych z art. 9, chyba że ma zastosowanie wyraźna zgoda lub art. 9 ust. 2 lit. g) i wprowadzono środki ochrony[1].
Co należy Panu/Pani powiedzieć o takiej decyzji?
Gdy dane są zbierane od Pana/Pani, administrator musi wskazać istnienie zautomatyzowanego podejmowania decyzji, o którym mowa w art. 22 ust. 1 i 4, oraz, przynajmniej w tych przypadkach, przekazać istotne informacje o zasadach ich podejmowania, a także o znaczeniu i przewidywanych konsekwencjach takiego przetwarzania[1]. Ta sama informacja należy do tych, które można uzyskać dzięki prawu dostępu[1].
Czym jest interwencja człowieka?
Według CNIL, gdy nie ma zastosowania żaden wyjątek, konieczny jest nadzór człowieka, który potwierdza decyzję zautomatyzowaną lub ją zastępuje[4]. CNIL stawia pytanie o algorytm selekcji CV, który umieszczałby niektóre CV na końcu kolejki zbyt długiej, by człowiek mógł sprawdzić ich zasadność: konsekwencje mogą istnieć w praktyce[4].
Co dodaje art. 86 AI Act?
Artykuł ten, zatytułowany „Right to explanation of individual decision-making” na stronie Komisji Europejskiej, dotyczy każdej osoby, której dotyczy decyzja podjęta przez podmiot stosujący na podstawie wyniku systemu AI wysokiego ryzyka z załącznika III (z wyjątkiem pkt 2 tego załącznika). Decyzja musi wywoływać skutki prawne lub w podobnie istotny sposób wpływać na osobę, w sposób, który ta uważa za niekorzystny dla swojego zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych[5]. Osoba ma wtedy prawo uzyskać od podmiotu stosującego jasne i merytoryczne wyjaśnienia dotyczące roli systemu AI w procedurze decyzyjnej oraz głównych elementów podjętej decyzji[5].
Według CNIL przepisy dotyczące systemów AI wysokiego ryzyka z załącznika III mają zastosowanie od 2 grudnia 2027 r.[6].
Tekst przewiduje dwa ograniczenia. Nie ma zastosowania do zastosowań, dla których prawo Unii lub prawo krajowe przewiduje wyjątki lub ograniczenia, i ma zastosowanie tylko w zakresie, w jakim prawo to nie jest już przewidziane w inny sposób przez prawo Unii[5].
CNIL wyjaśnia, że rozporządzenie o AI nie zastępuje wymogów RODO i ma je uzupełniać[6]. W odniesieniu do systemu automatycznej selekcji CV wskazuje, że stosują się oba teksty[6].
Czy można sprzeciwić się przetwarzaniu?
Art. 21 przyznaje prawo sprzeciwu, w dowolnym momencie, z przyczyn związanych ze szczególną sytuacją osoby. Dotyczy ono przetwarzania opartego na art. 6 ust. 1 lit. e) lub f), w tym profilowania. Administrator zaprzestaje wówczas przetwarzania, chyba że wykaże istnienie ważnych prawnie uzasadnionych podstaw, które mają charakter nadrzędny, lub konieczność dochodzenia roszczeń przed sądem[1]. W przypadku marketingu bezpośredniego, w tym profilowania z nim związanego, sprzeciw jest możliwy w dowolnym momencie[1].
Jak to działa
RODO opisuje prawa, które działają razem: informacja o istnieniu decyzji zautomatyzowanej, dostęp do danych, a następnie, w przypadkach, w których wyjątek pozwala na taką decyzję, interwencja człowieka, możliwość wyrażenia swojego stanowiska i możliwość zakwestionowania decyzji[1]. Według CNIL przy wykonywaniu niektórych praw, w szczególności tych z art. 22, niezbędne są precyzyjne wyjaśnienia powodów decyzji, a złożoność i nieprzejrzystość niektórych systemów AI mogą sprawiać, że trudno takie wyjaśnienia przedstawić[3].
W dziedzinie kredytu CNIL przypomina, że wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach C-634/21 i C-203/22 potwierdzają, iż scoring jest decyzją zautomatyzowaną, gdy odgrywa decydującą rolę w udzieleniu kredytu, i potwierdzają prawo do wyjaśnienia działania mechanizmu, który doprowadził do decyzji[7]. Jej zalecenie, opublikowane 7 maja 2026 r., określa warunki, w jakich decyzja kredytowa może opierać się na przetwarzaniu w pełni zautomatyzowanym, z trzema gwarancjami: przejrzystością, interwencją człowieka i możliwością wyjaśnienia[7]. CNIL uwzględnia też rozpoczęcie stosowania w listopadzie 2026 r. ustawowego upoważnienia do decyzji w pełni zautomatyzowanych w zakresie kredytów konsumenckich[7].
To zalecenie przypomina obowiązki prawne i służy jako praktyczny przewodnik. CNIL wskazuje, że można od niego odstąpić pod warunkiem uzasadnienia swoich wyborów, w szczególności w razie kontroli[7].
Co robić
Jeśli sprawa dotyczy Pana/Pani, na przykład w przypadku odrzuconej bez wyjaśnienia kandydatury:
- Sprawdzić, co organizacja powiedziała Panu/Pani. Miała poinformować Pana/Panią o istnieniu decyzji zautomatyzowanej w chwili zbierania Pana/Pani danych, wraz z istotnymi informacjami o stosowanych zasadach[1].
- Skorzystać ze swojego prawa dostępu, aby uzyskać te informacje, a także cele przetwarzania i odbiorców danych[1].
- Gdy decyzja opiera się na umowie lub na swojej wyraźnej zgodzie, poprosić o interwencję człowieka, o wyrażenie swojego stanowiska i o zakwestionowanie decyzji[1]. CNIL opisuje tę interwencję jako sposób na uzyskanie ponownego rozpatrzenia swojej sytuacji i wyjaśnienia decyzji[2].
- Jeśli organizacja przedłuża termin o jeden miesiąc, musi poinformować o przedłużeniu i jego przyczynach w ciągu pierwszego miesiąca[1].
- Jeśli organizacja nie podejmuje działań, musi wskazać powody, wraz z możliwością wniesienia skargi do organu nadzorczego i skorzystania ze środka ochrony prawnej przed sądem[1].
- Jeśli decyzja opiera się na systemie AI wysokiego ryzyka z załącznika III, art. 86 daje prawo zwrócenia się do podmiotu stosującego o wyjaśnienia, w granicach opisanych wyżej[5]. Według CNIL przepisy dotyczące tych systemów mają zastosowanie od 2 grudnia 2027 r.[6].
Jeśli otrzymuje Pan/Pani wniosek klienta albo współpracownika:
- Administrator ułatwia wykonywanie praw z art. 15-22[1]. Informacje są przekazywane bezpłatnie, chyba że wnioski są ewidentnie nieuzasadnione lub nadmierne, co administrator musi wykazać[1].
- W razie uzasadnionych wątpliwości co do tożsamości osoby składającej wniosek administrator może poprosić o dodatkowe informacje w celu jej potwierdzenia[1].
- CNIL zaznacza, że organizacja musi wyjaśnić, jak korzystać z tych praw[3].
Pułapki
- Człowiek na pokaz. Według CNIL narzędzia do automatycznego klasyfikowania zgłoszeń kandydatów mogą już w założeniu prowadzić do decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, gdy zgłoszenia są odrzucane albo spychane na dalszy plan, którego nikt nie kontroluje z braku czasu. CNIL dodaje, że co do zasady RODO zakazuje takich praktyk, dopuszczonych tylko na wyjątkowych warunkach i z gwarancjami[3].
- Wspomaganie decyzji. CNIL zauważa, że gdy system jedynie pomaga w podjęciu decyzji, gwarancje są również potrzebne, zwłaszcza w zakresie informowania[3].
- Poprawienie danych nie oznacza poprawienia modelu. Według CNIL odpowiedź na wniosek o sprostowanie lub usunięcie danych uczących nie oznacza koniecznie sprostowania lub usunięcia modeli AI utworzonych na podstawie tych danych[3].
Źródła
- CNIL, „CHAPITRE III - Droits de la personne concernée”, 23 maja 2016. https://www.cnil.fr/fr/reglement-europeen-protection-donnees/chapitre3 (dostęp 14 listopada 2026)
- CNIL, „Profilage et décision entièrement automatisée”, 29 maja 2018. https://www.cnil.fr/fr/profilage-et-decision-entierement-automatisee (dostęp 14 listopada 2026)
- CNIL, „IA : comment être en conformité avec le RGPD ?”, 5 kwietnia 2022. https://www.cnil.fr/fr/intelligence-artificielle/ia-comment-etre-en-conformite-avec-le-rgpd (dostęp 14 listopada 2026)
- CNIL, „Permettre le bon exercice de leurs droits par les personnes”, 28 marca 2022. https://www.cnil.fr/fr/intelligence-artificielle/guide/permettre-le-bon-exercice-de-leurs-droits-par-les-personnes (dostęp 14 listopada 2026)
- Commission européenne, „AI Act Service Desk - Article 86: Right to explanation of individual decision-making”. https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/article-86 (dostęp 14 listopada 2026)
- CNIL, „Entrée en vigueur du règlement européen sur l’IA : les premières questions-réponses de la CNIL”, 12 lipca 2024. https://www.cnil.fr/fr/entree-en-vigueur-du-reglement-europeen-sur-lia-les-premieres-questions-reponses-de-la-cnil (dostęp 14 listopada 2026)
- CNIL, „Octroi de crédit : la CNIL publie sa recommandation sur l’utilisation de données personnelles pour l’évaluation de la solvabilité”, 7 maja 2026. https://www.cnil.fr/fr/recommandation-octroi-de-credit (dostęp 14 listopada 2026)
Zacytuj ten artykuł
Brain, „Pana/Pani prawa wobec decyzji podjętej przez AI”, Cyberpedia, 2026. https:/
BibTeX
@misc{brain_cp531_pl_2026,
author = {Brain},
title = {Pana/Pani prawa wobec decyzji podjętej przez AI},
year = {2026},
howpublished = {Cyberpedia},
url = {https://startbrain.io/cyberpedia/pl/articles/rodo-zautomatyzowana-decyzja-ai-prawa/},
note = {CC BY 4.0}
}