Cyberpediaod Brain

Kredyt i ubezpieczenie a AI: przejrzystość i niedyskryminacja

Co AI Act zalicza do wysokiego ryzyka w kredycie oraz ubezpieczeniu na życie i zdrowotnym oraz co CNIL zaleca w sprawie scoringu.

Na tej stronie
  1. 1W 30 sekund
  2. 2O co chodzi
  3. 3Pytania wprost
  4. 4Jak to działa
  5. 5Co robić
  6. 6Pułapki
  7. 7Źródła
  8. 8Zacytuj ten artykuł

W 30 sekund

Gdzie to się zdarza
U kredytodawcy lub ubezpieczyciela, tam, gdzie narzędzie ocenia zdolność kredytową klienta albo ocenia ryzyko i ustala cenę ubezpieczenia na życie lub zdrowotnego[1].
Dlaczego to wysokie ryzyko
Te narzędzia decydują o dostępie do zasobów finansowych lub usług podstawowych i mogą utrwalać dawną dyskryminację[2].
Odruch
Wiedzieć, czy narzędzie, z którego Pan/Pani korzysta, ocenia zdolność kredytową lub wycenia ubezpieczenie, i wiedzieć, że osoba, której dotyczy decyzja w pełni zautomatyzowana, może poprosić o interwencję człowieka[4].
Jeśli klient kwestionuje decyzję
Może poprosić o ponowne rozpatrzenie swojej sytuacji, o wyjaśnienie decyzji albo zakwestionować decyzję[4].

O co chodzi

Rozporządzenie europejskie w sprawie AI (AI Act) zalicza do kategorii wysokiego ryzyka systemy przeznaczone do oceny zdolności kredytowej osoby fizycznej lub do ustalania jej scoringu kredytowego, z wyjątkiem systemów służących do wykrywania oszustw finansowych[1]. Zalicza do niej również systemy przeznaczone do oceny ryzyka i ustalania cen w ubezpieczeniach na życie i zdrowotnych[1].

Motyw 58 podaje powód tej klasyfikacji: systemy te mogą prowadzić do dyskryminacji osób lub grup, a w ubezpieczeniach do wykluczenia finansowego[2]. W sprawie kredytu CNIL opublikowała 7 maja 2026 r. zalecenie dotyczące oceny zdolności kredytowej, które przypomina o gwarancjach związanych z decyzjami w pełni zautomatyzowanymi[7].

Ten artykuł wyjaśnia, co mówią te teksty, pracownikowi banku, ubezpieczyciela lub obsługi klienta. Nie rozstrzyga żadnego konkretnego przypadku.

Pytania wprost

Czy scoring kredytowy jest systemem wysokiego ryzyka?

Tak, zgodnie z załącznikiem III, który dotyczy systemów przeznaczonych do oceny zdolności kredytowej osób fizycznych lub ustalania ich scoringu kredytowego[1]. Komisja Europejska podaje jako przykład system, który tworzy liczbowe ujęcie zdolności kredytowej osoby na podstawie jej zachowań płatniczych i dochodów, aby wesprzeć decyzję o kredycie konsumenckim lub pożyczce hipotecznej[3]. Wskazuje też scoring ustalony przez agencję kredytową i przekazany osobie trzeciej: użytkownik scoringu nie musi być operatorem systemu, aby przypadek należał do tego wykazu[3].

Przepisy załącznika III mają zastosowanie od 2 grudnia 2027 r., po przesunięciu terminu postanowionym w ramach omnibusa AI[5]. CNIL podaje tę samą datę[6].

Czy ubezpieczenia też są objęte?

W przypadku ubezpieczeń na życie i zdrowotnych tekst dotyczy oceny ryzyka i ustalania cen wobec osób fizycznych[1]. Komisja Europejska podaje jako przykłady ubezpieczyciela, który rozpatruje wnioski o ubezpieczenie na życie na podstawie wieku, stanu zdrowia, wywiadu rodzinnego, stylu życia i zawodu, oraz ubezpieczyciela, który prognozuje roczny koszt medyczny grupy ryzyka, a wynik staje się składką[3].

Czy wszystkie narzędzia ubezpieczyciela lub banku są objęte?

Nie. Motyw 58 wyjaśnia, że systemy przewidziane prawem Unii do wykrywania oszustw w oferowaniu usług finansowych oraz systemy obliczające wymogi kapitałowe instytucji kredytowych i zakładów ubezpieczeń do celów ostrożnościowych nie są uznawane za systemy wysokiego ryzyka[2]. Serwis informacyjny Komisji wyłącza również, między innymi, klasyfikację klientów na potrzeby spersonalizowanego marketingu, o ile nie odgrywa ona żadnej roli w ocenie zdolności kredytowej, pomoc przy wypełnianiu wniosku przez wnioskodawcę, rozpatrywanie reklamacji po wydaniu decyzji, wewnętrzne monitorowanie ekspozycji kredytowych po udzieleniu kredytu oraz likwidację szkód w ubezpieczeniu zdrowotnym[3].

Czy osoba może zakwestionować decyzję opartą na scoringu?

Art. 22 RODO przyznaje co do zasady prawo do niepodlegania decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, która wywołuje skutki prawne lub istotnie wpływa na osobę[4]. Istnieją wyjątki: wyraźna zgoda, konieczność zawarcia lub wykonania umowy, szczególne przepisy prawa, i w tych przypadkach muszą obowiązywać gwarancje[4]. CNIL zwraca uwagę, że wyroki TSUE w sprawach C-634/21 i C-203/22 potwierdzają, że scoring jest decyzją zautomatyzowaną, gdy odgrywa rozstrzygającą rolę w udzieleniu kredytu, i potwierdzają prawo do wyjaśnienia działania mechanizmu, który doprowadził do decyzji[7].

Jak to działa

AI Act nie zastępuje RODO: CNIL wyjaśnia, że go uzupełnia, a oba teksty stosuje się łącznie, gdy system wysokiego ryzyka wykorzystuje dane osobowe[6].

Od 2 grudnia 2027 r. systemy wysokiego ryzyka z załącznika III podlegają obowiązkom przed wprowadzeniem do obrotu[5]. Komisja Europejska wymienia siedem z nich: systemy oceny i łagodzenia ryzyka, zbiory danych wysokiej jakości ograniczające dyskryminujące wyniki, rejestrowanie aktywności w celu zapewnienia identyfikowalności wyników, szczegółową dokumentację pozwalającą organom ocenić zgodność, jasne informacje dla podmiotu stosującego, środki nadzoru ludzkiego oraz wysoki poziom odporności, cyberbezpieczeństwa i dokładności[5]. Nadzór ludzki i monitorowanie leżą po stronie podmiotów stosujących, czyli organizacji, które korzystają z narzędzia[5].

W sprawie dokumentacji CNIL przypomina, że dostawcy systemów wysokiego ryzyka przekazują swoim podmiotom stosującym dokumentację techniczną i informacje, które szczegółowo opisują w szczególności procedury testowania i oceny zgodności[6]. Dodaje, że ocena skutków dla ochrony danych może z pożytkiem opierać się na tej dokumentacji[6]. Tekst dopuszcza też, wyjątkowo, przetwarzanie danych wrażliwych w celu wykrywania i korygowania stronniczości, jeśli jest to bezwzględnie konieczne i z zastrzeżeniem odpowiednich gwarancji[6].

Co robić

Obowiązki wynikające z AI Act spoczywają przede wszystkim na dostawcach i podmiotach stosujących[6]. Dla pracownika wynikają z tego następujące czynności.

  • Rozpoznać charakter narzędzia. Scoring oceniający zdolność kredytową albo wycena ubezpieczenia na życie lub zdrowotnego należy do wykazu[1]. Narzędzie do segmentacji lub do pomocy przy wypełnianiu wniosku jest z niego wyłączone, jeśli nie uczestniczy w ocenie[3].
  • Wiedzieć, czego osoba musi się dowiedzieć. Jest informowana, przy zbieraniu jej danych i w każdej chwili na swoją prośbę, o istnieniu decyzji w pełni zautomatyzowanej, o leżącej u jej podstaw logice, o znaczeniu i przewidywanych skutkach decyzji[4].
  • Umożliwić interwencję człowieka. Każda osoba, której dotyczy decyzja, może poprosić o interwencję człowieka, aby uzyskać ponowne rozpatrzenie, wyrazić swoje stanowisko, uzyskać wyjaśnienie lub zakwestionować decyzję[4]. CNIL zalicza przejrzystość, interwencję człowieka i możliwość wyjaśnienia do gwarancji w przypadku w pełni zautomatyzowanej decyzji kredytowej[7].
  • Wykorzystywać stosowne dane. Zalecenie CNIL przewiduje ograniczenie danych do tych, które są stosowne i bezwzględnie konieczne, wykorzystywanie informacji obiektywnych o dawnych zaległościach w spłacie oraz określa okresy przechowywania[7]. Dotyczy prywatnych podmiotów udzielających kredytów konsumenckich lub hipotecznych oraz ich pośredników[7].
  • Prowadzić dokumentację. CNIL zaleca sporządzenie dokumentacji dotyczącej tworzenia zbioru danych (źródło, dobór próby, weryfikacja integralności, czyszczenie) i utrzymywanie jej do dyspozycji oraz regularną ponowną ocenę ryzyka dyskryminacji i stronniczości[8].
  • Zapoznać się z listą kontrolną CNIL, przeznaczoną dla inspektorów ochrony danych, osób odpowiedzialnych za zgodność i zespołów prawnych[7].

Pułapki

  • Mylić profilowanie z decyzją zautomatyzowaną. Profilowanie ocenia osobę, decyzja w pełni zautomatyzowana jest podejmowana bez żadnej interwencji człowieka, a jedno może istnieć bez drugiego[4]. Odmowa kredytu oparta na automatycznym zastosowaniu kryteriów do sytuacji finansowej wnioskodawcy jest przykładem, który podaje CNIL[4].
  • Uważać zalecenie za prawo. CNIL wskazuje, że można odstąpić od jej wskazówek, pod warunkiem uzasadnienia przyjętych rozwiązań, w szczególności w razie kontroli[7].
  • Rozszerzać wyjątek dotyczący oszustw. Załącznik III wyłącza systemy używane do wykrywania oszustw finansowych, a nie te, które oceniają zdolność kredytową[1]. Jeśli narzędzie do reklamacji lub monitorowania ocenia także zdolność kredytową albo ustala scoring kredytowy, wyłączenie nie działa[3].
  • Mylić się co do terminów. AI Act ma zastosowanie od 2 sierpnia 2026 r., ale przepisy załącznika III od 2 grudnia 2027 r.[5]. Rozporządzenie o AI nie zastępuje RODO, lecz je uzupełnia[6]. CNIL zaktualizowała też swoje zalecenie, aby z wyprzedzeniem uwzględnić rozpoczęcie stosowania w listopadzie 2026 r. ustawowego zezwolenia na decyzje w pełni zautomatyzowane w sprawie kredytów konsumenckich, przypominając o związanych z nim gwarancjach[7].

Źródła

  1. Commission européenne, „ANNEX III”. https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/annex-3 (dostęp 14 listopada 2026)
  2. Commission européenne, „Recital 58”. https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/recital-58 (dostęp 14 listopada 2026)
  3. Commission européenne, „Essential Services”. https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/essential-services (dostęp 14 listopada 2026)
  4. CNIL, „Profilage et décision entièrement automatisée”, 29 maja 2018. https://www.cnil.fr/fr/profilage-et-decision-entierement-automatisee (dostęp 14 listopada 2026)
  5. Commission européenne, „AI Act”. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai (dostęp 14 listopada 2026)
  6. CNIL, „Entrée en vigueur du règlement européen sur l’IA : les premières questions-réponses de la CNIL”, 12 lipca 2024. https://www.cnil.fr/fr/entree-en-vigueur-du-reglement-europeen-sur-lia-les-premieres-questions-reponses-de-la-cnil (dostęp 14 listopada 2026)
  7. CNIL, „Octroi de crédit : la CNIL publie sa recommandation sur l’utilisation de données personnelles pour l’évaluation de la solvabilité”, 7 maja 2026. https://www.cnil.fr/fr/recommandation-octroi-de-credit (dostęp 14 listopada 2026)
  8. CNIL, „IA : comment être en conformité avec le RGPD ?”, 5 kwietnia 2022. https://www.cnil.fr/fr/intelligence-artificielle/ia-comment-etre-en-conformite-avec-le-rgpd (dostęp 14 listopada 2026)